Bao Giờ Cho Đên Thàng Mười (1984)-F2401

Sức mạnh nào đã giúp Duyên cất lên đôi vai bé nhỏ của mình mọi gánh nặng – từ những vất vả mệt nhọc thể xác đến nỗi đau tinh thần- để gắng gượng đi giữa cuộc đời? Đó chính là sức mạnh tâm linh của con người Việt Nam. Nói một cách khái quát , Duyên là một hình tượng người phụ nữ Việt Nam như dấu gạch nối giữa chiến tranh và hòa bình. Giữa cõi âm và trần thế, giữa lịch sử và cuộc sống hiện đại.

Ta thấy rõ bóng dáng và vị trí của “dấu gạch nối” này trong những trường đoạn đạo diễn đẩy kịch tính của phim lên đến cao trào. Bắt đầu từ khi Duyên diễn vở chèo Trương Viên trên sân đình, chị đóng vai người vợ chia tay chồng trước khi ra trận. Nhập thân vào nhân vật , sống trong tâm trạng của người khác nhưng mỗi câu hát , lời than ly biệt đều làm Duyên chạnh lòng , đều cứa vào nỗi đau thầm lặng trong lòng chị.

Người vợ vẫn hát tiếp khúc than hồi chia ly. Dưới sân đình , khán giả như cũng hòa tan vào nỗi niềm ly biệt. Những người phụ nữ lấy vạt áo chùi nước mắt, những người đàn ông lặng đi vì xúc động. Ánh đèn chiếu mờ tỏ, bóng lá cây đổ lên các khuôn mặt như làm tăng thêm nỗi xúc động của tất cả trẻ , già ,trai ,gái, kéo họ vào một nỗi niềm chung.
 

…Bầu không khí căng lên như một sợi dây đàn và rồi dây đàn đột ngột đứt phựt. Duyên không thể tiếp tục được câu hát, cô ôm mặt chạy vào hậu trường và gục mặt xuống khóc nghẹn ngào. Bầu không khí giao hòa nóng ấm bỗng như đông đặc lại, kết thành những giọt nước mắt mặn đắng!

 

Trường đoạn tiếp theo cũng diễn ra hoàn toàn trong đêm, được dàn dựng sáng tạo và đặc sắc. Từ sân chèo đạo diễn đã xử lý khéo léo khi để Duyên chạy qua một cáng đồng rộng đến miếu thờ Thành Hoàng. Trong đêm tối, bóng người đàn bà mảnh mai, áo tứ thân dập dờn, một mình băng quá cánh đồng lúa mênh mông, vắng lặng đã cho người xem cảm giác như thực lại như ảo. Đó là con đường để người xem cùng Duyên từ cõi thực đi vào cõi mộng , để những gì xảy ra sau đó đều diễn ra một cách tự nhiên, như không có sự sắp đặt.

Trong miếu thờ chị đã trò chuyện với Thần làng- một nghĩa sĩ cũng trạc tuổi chồng chị, cũng từng ra trận và hy sinh trong lúc đang đầu xanh tuổi trẻ. Cùng với Thần làng, chị được gặp lại chồng mình giữa vô vàn người lính Việt đã ngã xuống vì Tổ quốc suốt chiều dài lịch sử. Bao thế kỷ đã qua nhưng các chiến sĩ vẫn trẻ như cái ngày họ ngã xuống . Giữa rừng nến bạt ngàn cháy như một rừng sao trong chợ Âm Phủ- nơi theo quan niệm phương Đông, người sống và người chết có thể gặp nhau một lần trong năm vào ngày lễ xá tội vong nhân, những người đã khuất vẫn cùng chúng ta tiếp bước. Nỗi đau của Duyên từ đây đã hòa vào nỗi đau chung của vô vàn người vợ góa chồng , cô dường như tìm được sự yên ổn trong lòng, được tiếp thêm sức mạnh khi đến với thế giới tâm linh của dân tộc. Chính điều này đã làm cho Bao giờ cho đến tháng Mười mang đậm màu sắc Việt Nam nói riêng và màu sắc Phương Đông nói chung.

Cho đến nay, nếu có dịp về thăm làng Hữu Oai bên bờ sông Nhuệ nơi từng là bối cảnh chính của phim , một làng cách thị xã Hà Đông không mấy xa, giống như bao làng quê Việt Nam bình thường khác, người ta khó có thể mường tượng rằng chính ở ngôi miếu thờ ấy , dưới gốc cây đã ấy đã có lúc là nới gặp gỡ của cõi thực và cõi tâm linh của dân tộc. Thế mới hay sức mạnh của hình tượng màn ảnh có thể làm cho những gì ta vẫn gặp thường ngày trở nên có hồn, có sắc.

 

Có thể nói không quá rằng Bao giờ cho đến tháng Mười là nơi thành danh của nhiều nghệ sĩ. Nhiều người góp phần xây dựng bộ phim tự nhận xét rằng họ đạt đến đỉnh cao nghệ thuật của mình ở chính bộ phim này. Cho dù sau này họ còn tham gia làm rất nhiều bộ phim khác ( như Nhạc sĩ Phú Quang , nữ diễn viên Lê Vân , diễn viên Hữu Mười …)
 

 

 

Đạo diễn Đặng Nhật Minh
 

Trước hết phải nói đến đạo diễn Đặng Nhật Minh , đồng thời cũng là tác giả kịch bản phim. Từ nỗi xúc động , cảm thông, yêu mếm và kính phục những người vợ , người mẹ Việt Nam từng gánh chịu biết bao mất mát, hy sinh  suốt mấy chục năm chiến tranh và cho đến thời hậu chiến, họ vẫn tiếp tục chịu mất mát , thiệt thòi , đạo diễn đã xây dựng hình tượng chưa từng gặp trên màn ảnh Việt Nam rất cảm động và giàu sức thuyết phục. Đó là nhân vật Duyên âm thầm chịu đựng nỗi đau đã nhờ người thay chồng viết thư an ủi ông bố . Với phong cách thể hiện dung dị và tinh tế , đạo diễn đã chinh phục không những khán giả ở Việt Nam mà còn ở nhiều nước ( Mỹ, Pháp, Nhật, Ấn Độ … ) Đến nay , mặc dù đạo diễn Đặng Nhật Minh đã xây dựng thêm nhiều bộ phim thành công và trở thành một đạo diễn rất nổi tiếng, nhưng nhắc đến ông người ta thường nhớ ngay đến Bao giờ cho đến tháng Mười.

 

 

Nữ diễn viên Lê Vân thời trẻ

Lê Vân vốn là diễn viên múa"sô-lit” của nhà hát Ca múa nhạc dân tộc, bắt đầu đến với điện ảnh qua mấy bộ phim Tự thú trước bình minh, Đất mẹ, Những con đường , nhưng chỉ có ở Bao giờ cho đến tháng Mười khán giả mới thực sự biết đến và yêu mến cô, giới chuyên môn đánh giá cao khả năng diễn xuất của cô. Duyên của Lê Vân mảnh mai , giản dị nhưng thật đằm thắm , cứng cỏi mà vẫn chứa đựng một thế giới nội tâm giàu có. Với vai diễn xuất thần này , Lê Vân thật xứng đáng với giải diễn viên nữ xuất sắc nhất LHP Việt Nam lần thứ VII ( 1985).